ARTICLES

Boeken over improvisatie (nl)

Date: 27/12/2007

Published in: Het bulletin van de Vereniging voor Zangdocenten Nederland

Inleiding Improvisatie behoort niet alleen tot de vaardigheden die bijvoorbeeld een jazz-zangeres moet ontwikkelen, maar kan voor alle vocalisten een belangrijk (pedagogisch) hulpmiddel zij bij het ontwikkelen en verdiepen van bepaalde vaardigheden. In dit artikel bespreek ik kort een aantal boeken op het gebied van vocale improvisatie. Het is niet een compleet overzicht. Ik noem alleen boeken die ik ken en gebruik.


Voor wie?

Improvisatie speelt vooral in jazzmuziek een grote rol. Niet alleen omdat er ook van vocalisten meer en meer wordt verwacht dat ze over een akkoordenschema van een stuk kunnen improviseren, maar ook omdat het thema geïnterpreteerd en gevarieerd moet worden. Ook van popzangers wordt een eigen interpretatie van het repertoire verwacht. De laatste jaren zijn daarnaast de gezongen ‘ad libs’ een goed voorbeeld van improvisatie binnen de popmuziek. Als hulpmiddel bij het zangonderwijs wordt improvisatie nog onderschat. Terwijl je een of twee akkoorden op de piano speelt kan je door middel van voor- en nazingen de leerling uitnodigen zelf melodieën te maken. Spelenderwijs kun je zo werken aan dynamiek, expressie, het gehoor, bepaalde theoretische zaken als majeur en mineur. Bepaalde moeilijke passages uit songs en liederen kun je isoleren en door middel van het maken van variaties meer eigen maken. Ook oefenstukjes als die uit het beroemde Vaccai en Sieber kunnen een goede aanleiding voor improvisatie zijn. Veel zangers gaan vrijer zingen als ze buiten de context van een stuk mogen experimenteren met melodie, ritme en expressie. Improvisatie kan zo een aanleiding zijn tot vrijer en expressiever stemgebruik.


Boeken

De laatste jaren zijn er een aantal goede boeken verschenen, met name over improvisatie binnen het jazzidioom. Alhoewel jazzmuziek uitgangspunt is, zijn veel van de beschreven principes en oefeningen ook in andere stijlen toe te passen. Daarnaast noem ik aan het eind nog twee boeken gericht op het uitvoeren van moderne muziek.

Mijn twee favorieten van dit moment zijn:

SCAT! Vocal improvisation techniques door Bob Stoloff Gerard and Sarzin Publishing Co. ISBN 0-9628467-5-9 (Met oefen cd)

Vocal Improvisation door Michele Weir
Advance Music ISBN 89221-062-4 Order nr. 14100 (Met oefen cd)


Scat!

Het eerste boek behandelt verschillende (jazz-)onderwerpen. Het is niet te dik, hetgeen ik voor een werkboek belangrijk vind. Niets is zo ontmoedigend dan een boek waarvan je weet dat je het de eerste jaren niet uit zal hebben! De meezing cd is zeer aanstekelijk en swingt echt. Er staat een goede inleiding in over de geschiedenis van vocale jazzimprovisatie, technische oefeningen, harmonische en ritmische oefeningen, etudes en een lijst met luistervoorbeelden. Het boek is bruikbaar voor beginners op het gebied van jazzimprovisatie, maar er staan ook hele pittige dingen in.


Vocal improvisation

Het tweede boek, van Michele Weir, is veel dikker, maar is onderverdeeld in drie delen, oplopend van een deel voor beginners via medium tot gevorderden. Ook staan er voorbeelden in voor improvisaties met een groep. Het is daardoor goed te gebruiken in het onderwijs. Waar het eerste boek echt een ‘doe’-boek is, wordt er in het tweede boek veel meer uitgelegd. Ook staat er veel achtergrondinformatie in (bijvoorbeeld over welke solo’s geschikt zijn om na te zingen) en een hoofdstuk met interviews over improvisatie met allerlei, soms hele bekende, jazz-zangers.


En verder

Bob Stoloff schreef twee voorlopers voor het bovengenoemde boek. Ze zijn ook de moeite waard, maar het is moeilijk om er nog aan te komen. (Misschien via internet en/of in mediatheken) De titels zijn:
‘Vocal Drum Grooves’ (alleen over ritme dus) en Vocal Improvisation in the Be-Bop Idiom. Beiden zijn uitgegeven door Tortoise Shell Press.

‘How to sing jazz’ door Barbara Lea (Chappell &Co, Inc.) is een relatief dun boekje waarin verschillende uitvoeringen van één jazzstandard naast elkaar gelegd worden. Zo kan je zien welke variaties Ella Fitzgerald zong bij ‘A Foggy Day’, en hoe Mel Tormé het deed. Het is geen diepgravend werk, maar wel leuk om dit nu eens op papier te zien.


Patty Coker

‘The Singer’s Jamsession’ en ‘Vocal Improvisation, an instrumental approach’ zijn beiden geschreven door Patty Coker . Aan de laatste werkte ook David Baker mee. Bij de boeken horen ook casettes. (Waarschijnlijk nu cd’s!) Ze zijn uitgegeven door Studio P/R inc.

Dit waren de eerste boeken op het gebied van vocale jazzimprovisatie voor zover ik weet. Het eerste boekje is een soort verkleinde uitgave van het veel dikkere tweede boek. Het tweede boek is lijvig: Er staat zowel veel muziektheorie in, als ook hoe je jezelf op de piano kan begeleiden, er staan cd-lijsten in en voorbeelden van repertoire (handig!). Door de lay-out vind ik het niet zo’n prettig boek wel heel informatief. De meezing cd’s konden mij destijds niet bekoren. De stemmen die erop te horen waren klonken mij heel onaantrekkelijk in de oren.

De manier waarop improvisatie benaderd wordt in de boeken van Patti Coker is niet zo vocaal. Ze gaat voornamelijk uit van toonladders en theoretische concepten. Bij Bob Stoloff is dat al minder het geval, en Michele Weir behandelt ook gelukkig onderwerpen als frasering. Bob Stoloff doet daarentegen weer heel veel aan ‘scatsyllables’; Welke klanken gebruik je als je ‘zonder tekst’ improviseert. Hij geeft daarbij tamelijk traditionele voorbeelden en oefeningen, maar deze vormen wel een goede basis om daarna verder te werken aan een meer eigen stijl.


Jay Clayton

‘Sing Your Story’ van Jay Clayton (Advance Music) is niet een boek dat alleen over improvisatie gaat, maar behandelt allerlei onderwerpen voor de jazz-zanger. Niet zeer diepgravend, maar wel leuk. Het biedt ook een goede kijk op hoe deze Amerikaanse zangeres tegen haar vak aankijkt en welke onderwerpen zij van belang vindt. Ze heeft zelf veel ervaring met vrijere improvisaties en besteedt daar een hoofdstuk aan met ideeën en oefeningen. Er zit ook een meezing cd bij. Deze improvisaties zijn geschikt voor zangers uit diverse stijlen.
Vrijere improvisatie Ook geschikt voor zangers uit alle stijlen is het boek door Tera de Marez Oyens getiteld ‘Werken met Moderne Klanken’ (uitg. De Toorts) Het is al uit 1978 maar nog steeds zeer geschikt om met een groep eens wat vrijer te zingen. Ze werkt voornamelijk met grafische notaties. Het boek bevat diverse oefeningen die heel makkelijk aan diverse situaties aan te passen zijn.

‘Werkboek voor muziek van nu’ door Bernard van Beurden (1974 uitg. de Toorts) is een vergelijkbaar boek met hele leuke oefeningen gericht op het uitvoeren van moderne muziek. Mijn ervaring is dat zangers het altijd leuk en spannend vinden dit eens uit te proberen, zeker als ze daarbij wat houvast hebben in de vorm van een beeldpartituur. Zelf dergelijke improvisaties aan de hand van beeldpartituren maken, is daarbij een logische volgende stap.

Ik weet helaas niet of bovenstaande twee boeken nog te koop zijn. Ze zijn nog wel te vinden in mediatheken.

Copyright Ineke van Doorn
27-12-2005

to the top